विचार मन्थन (Think Tank)

  कथा, शक्ति र प्रविधि: भविष्यको संसारलाई बदल्दै  गरेका ५ गम्भीर मोडहरू आजको संसार एउटा अनौठो र चुनौतीपूर्ण मोडमा उभिएको छ। एकातिर हामी प्रविधिको चरम विकासको युगमा छौँ भने, अर्कोतिर मानवीय मूल्य, आपसी विश्वास र सामाजिक सद्भाव दिनानुदिन कमजोर बन्दै गएको महसुस भइरहेको छ। के मानव निर्मित प्रविधिले नै अब मानिसको सोच्ने र विश्वास गर्ने क्षमतालाई कब्जा गर्दैछ? आधुनिक विश्वका गम्भीर वैचारिक बहस र तथ्यहरूलाई केलाउँदा, हाम्रो भविष्य र सभ्यतासँग जोडिएका ५ वटा क्रान्तिकारी मोडहरू निकै महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्: १. धर्म र सामूहिक शक्ति: इतिहासकै सबैभन्दा सफल 'काल्पनिक कथाहरू' मानिस र पृथ्वीका अन्य जीवजन्तु बीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता के हो? त्यो हो— "काल्पनिक कुराहरूमा विश्वास गर्ने र सामूहिक रूपमा सहकार्य गर्ने अनौठो क्षमता।" मानव समाजलाई व्यवस्थित बनाउन इतिहासकाल देखि नै विभिन्न कथाहरू बुनिँदै आए। मुख्य तर्क: जब लाखौँ मानिसहरू एउटै विचार, आदर्श वा 'सर्वशक्तिमान शक्ति' को कथामा विश्वास गर्छन्, तब उनीहरू एकजुट भएर ठूला-ठूला साम्राज्य खडा गर्न सक्छन्। भ्रम र यथार्थ: पैसा,...

  हाटबजार राजनीति, आधुनिक दासता र नयाँ विकल्पको खोजी बिच हाम्रो आन्तरिक संकट  — प्रकाश श्रेष्ठ नेपाली राजनीति र समाज आज एउटा अनौठो र विरोधाभासपूर्ण चौबाटोमा उभिएको छ। एकातिर सामाजिक सञ्जालका 'भाइरल' पात्रहरू र क्षणिक हुलहुज्जतलाई 'नयाँ विकल्प' मान्ने एउटा सतही जमात दौडिरहेको छ भने, अर्कोतिर व्यवस्था बदलिए पनि देश र जनताको नियति नबदलिएको तीतो यथार्थ हाम्रासामु छ। यसै राजनीतिक संक्रमणको पूर्वसन्ध्यामा विकसित वैचारिक बहसहरूले नेपाली समाजको आन्तरिक र बाह्य संकटको गहिरो शल्यक्रिया हुन जरूरी छ। यो बहस केवल सत्ता परिवर्तनको कुरा मात्र होइन, बरु पुँजीवादले खडा गरेको आधुनिक दासताको चक्रव्यूह र त्यसबाट निस्कने एउटा न्यायपूर्ण र उत्पादनमुखी मार्गको वैचारिक खाका हो। १. साहित्य र संस्कृति: दीर्घकालीन चेतनाको मौन परिवर्तन वैचारिक रूपान्तरणको आधार सधैँ सांस्कृतिक चेतनासँग जोडिएको हुन्छ। कतिपयलाई लाग्न सक्छ—मर्मस्पर्शी शब्द, कविता र सिर्जनाहरूले समाजमा तुरुन्तै परिवर्तन किन ल्याउँदैनन्? यसको जवाफ स्पष्ट र दार्शनिक छ: साहित्य वा सांस्कृतिक अभियान कुनै तत्काल मुनाफा दिने व्यापार होइन। य...

     नव-लोकरिझ्याइँको भुमरीमा राष्ट्रियता: भ्रमको तुँवालो र यथार्थको कडी – प्रकाश श्रेष्ठ पढ्ने समय: करिब ५ मिनेट नेपाली राजनीतिको आकाशमा यतिबेला एउटा गज्जबको विरोधाभासकाे बादल मडारिएको छ। सडक र सामाजिक सञ्जालका 'ट्रेन्डिङ' बहसहरू हेर्ने हो भने लाग्छ— मुलुकमा सात दशक लामो बलिदानपूर्ण संघर्षबाट प्राप्त उपलब्धिका संवाहकहरू रातारात अप्रासंगिक र 'अपराधी' भइसके, अनि भर्खरै डिजिटल स्पेसबाट ओर्लिएका नयाँ पात्रहरू जादु मयी ढङ्गले अचूक र 'पवित्र' साबित भइसके। पुराना जति सबै खत्तम र नयाँ जति सबै उत्तम भन्ने यो 'लक्ष्मण रेखा' जति आकर्षक छ, वस्तुगत यथार्थ उत्तिकै जटिल र निर्मम छ। इतिहास, भूगोल र राष्ट्रिय सार्वभौमिकता जस्ता संवेदनशील विषयहरू जब पपुलिजम (लोकरिझ्याइँ) र सामाजिक सञ्जालका 'अल्गोरिदम' बाट निर्देशित हुन थाल्छन्, तब मुलुक रूपान्तरणको दिशामा होइन, एक अज्ञात र जोखिमपूर्ण सुरुङतर्फ धकेलिन्छ। आत्मसमीक्षा र भूराजनीतिक विश्लेषणले नेपाली समाजको यही बदलिँदो र डरलाग्दो मनोविज्ञानलाई उजागर गरेको छ। यसै सन्दर्भमा आजको बौद्धिक बहसका केही मुख्य आयामहरूमाथि य...