पहाडको खोंचमा उदाएको आस्था र विकासको सङ्गम: सुपा देउरालीको धार्मिक, ऐतिहासिक र पुरातात्विक वैभव
विशेष रिपोर्ट |
नरपानी, अर्घाखाँची
महाभारत पर्वत शृङ्खलाको नर्तनाञ्चल पर्वतस्थित कहालीलाग्दो खोंच। जहाँबाट सिरेटो छिचोल्दै नागबेली सडक अघि बढ्छ, त्यहीँ प्रकृतिको अनुपम काखमा विराजमान छ,नेपालकै एक प्रख्यात शक्तिपीठ 'सुपा देउराली'। करिब ४,५०० फिटको उचाइमा अवस्थित यस मन्दिरले केवल लाखौं भक्तजनको धार्मिक आस्था मात्र बोकेको छैन, बाइसे-चौबीसे राज्यकालको इतिहास, पुरातात्विक रहस्य र आधुनिक समाज रूपान्तरणको जीवित कथा पनि सँगै बोकेको छ।
इतिहास र किंवदन्तीको रोमाञ्चक सङ्गम
सुपा देउरालीको इतिहास जति प्राचीन छ, यससँग जोडिएका किंवदन्तीहरू त्यति नै रहस्यमयी छन्। प्राप्त ऐतिहासिक तथ्यहरूका अनुसार, वि.सं. १६०० तिर खाँचीका राजा विश्वपाल शाहले आफ्नी छोरी सुवर्ण कुमारीको सम्झनामा यहाँ भगवतीको स्थापना गरेका थिए।
तर, स्थानीय जनश्रुतिले अर्कै मार्मिक कथा बोल्छ। बाइसे-चौबीसे युगमा भारतको बलरामपुरकी राजकुमारीलाई विवाह गरेर ल्याउँदा बाटोमा दुलहीको जातिको विषयमा विवाद भयो। त्यो सामाजिक अपमान सहन नसकी राजकुमारीले पालकीभित्रै प्राण त्याग गरिन्। त्यसपछि गाउँमा अनिष्ट हुन थालेपछि तिनै मृत राजकुमारीलाई 'सुपा देवी' को रूपमा पुज्न थालिएको इतिहास छ। यसले हाम्रो समाजमा सीमान्तकृत र अन्यायमा परेकाहरूको आवाजलाई कालान्तरमा कसरी शक्तिमा रूपान्तरण गरिन्छ भन्ने ऐतिहासिक यथार्थलाई उजागर गर्छ।
'लाहुरे टाँसिएको भिर' र पुरातात्विक रहस्य
मन्दिर परिसरमा पुग्ने जो कोहीको आँखा नजिकैको डरलाग्दो चट्टानमा पर्छ, जसलाई 'लाहुरे टाँसिएको भिर' भनिन्छ। भाकल गरेर सेनामा भर्ती भएको एक लाहुरेले फर्किने क्रममा बाटो छल्न खोज्दा देवीको शक्तिका कारण भित्तामा टाँसिएर मरेको र आज पनि चट्टानमा झोला बोकेको लाहुरेको आकृति देखिने जनविश्वास छ।
पुरातात्विक र भौगर्भिक दृष्टिकोणले भने यो भिर र त्यहाँको आकृति हजारौं वर्षदेखि हावा र पानीको क्षयीकरण (Natural Erosion) बाट बनेको एउटा प्राकृतिक संरचना हो। प्राचीन कालमा नुन र सुनको व्यापार गर्ने तथा पैदल सेनाहरू हिँड्ने यो ऐतिहासिक मार्ग आफैंमा पुरातात्विक अध्ययनको केन्द्र हो। यद्यपि, विज्ञानले यसलाई भौगोलिक बनावट माने पनि समाजले यसलाई 'इमानदारी र वचनबद्धता' सिकाउने एउटा शक्तिशाली नैतिक कानुनको रूपमा ग्रहण गर्दै आएको छ।
सम्पादकीय नोट: "सुपा देउरालीले धर्मलाई तर्साउने साधन मात्र बनाएको छैन, यसले 'आफूले गरेको बाचा कहिल्यै नतोड्नु' भन्ने मनोवैज्ञानिक कानुनको काम गरेको छ। कानुन र अदालतको पहुँच नहुँदा समाजलाई नैतिकवान बनाइराख्न रचिएको यो एक शक्तिशाली अस्त्र हो।"
आस्थाको अर्थशास्त्र: भेटीबाट चल्छन् विद्यालय
सुपा देउरालीको सबैभन्दा लोभलाग्दो र क्रान्तिकारी पक्ष भनेको यहाँको आर्थिक व्यवस्थापन हो। सन्तान प्राप्ति, वैदेशिक रोजगार, वा रोग निको होस् भनी भक्तजनले चढाएको भेटी यहाँ भगवानको मूर्तिको अगाडि सडेर वा कसैको खल्तीमा गएर थन्किँदैन।
शिक्षामा लगानी: मन्दिरमा सङ्कलन हुने भेटीबाटै स्थानीय दुईवटा विद्यालयहरू (आदर्श मा.वि. र शान्ति नि.मा.वि.) सञ्चालन भइरहेका छन्। गरिब तथा विपन्न विद्यार्थीहरूले भगवानको नाममा चढाइएको पैसाबाटै निःशुल्क शिक्षा पाइरहेका छन्।
पूर्वाधार विकास: मन्दिरको आम्दानीले गाउँमा खानेपानीका धारा, मोटरबाटो निर्माण र स्तरोन्नति जस्ता सामुदायिक विकासका कार्यहरू निरन्तर भइरहेका छन्।
नेपालका धेरै ठूला मन्दिरहरूमा भेटीको पारदर्शी व्यवस्थापन नभइरहेको बेला, सुपा देउरालीले 'धर्मलाई समाजसेवासँग' जोडेर एउटा राष्ट्रिय नमुना नै प्रस्तुत गरेको छ।
निष्कर्ष
वि.सं. २०४२ मा प्यागोडा शैलीमा पुनर्निर्माण भई हाल निकै व्यवस्थित र फराकिलो बनेको सुपा देउराली केवल पूजा गर्ने थलो मात्र होइन। यो त पश्चिम नेपालको इतिहास, समाजशास्त्र, र विकासको एउटा जीवित सङ्ग्रहालय हो। जब एउटा भक्तले आफ्नो मनोकाङ्क्षा पूरा भएको खुसीयालीमा यहाँ भेटी चढाउँछ, उसले अनजानमै आफ्नै गाउँका सयौं बालबालिकाको सुनौलो भविष्य निर्माणमा इँटा थपिरहेको हुन्छ।
सुपा देउरालीले आजको समाजलाई एउटै सन्देश दिइरहेको छ,साँचो धर्म मन्दिरको गजुरमा मात्र होइन, विद्यालयको छाना र समाजको अनुहारमा प्रतिविम्बित हुनुपर्छ।
Comments
Post a Comment