कथा, शक्ति र प्रविधि: भविष्यको संसारलाई बदल्दै 

गरेका ५ गम्भीर मोडहरू

आजको संसार एउटा अनौठो र चुनौतीपूर्ण मोडमा उभिएको छ। एकातिर हामी प्रविधिको चरम विकासको युगमा छौँ भने, अर्कोतिर मानवीय मूल्य, आपसी विश्वास र सामाजिक सद्भाव दिनानुदिन कमजोर बन्दै गएको महसुस भइरहेको छ।

के मानव निर्मित प्रविधिले नै अब मानिसको सोच्ने र विश्वास गर्ने क्षमतालाई कब्जा गर्दैछ? आधुनिक विश्वका गम्भीर वैचारिक बहस र तथ्यहरूलाई केलाउँदा, हाम्रो भविष्य र सभ्यतासँग जोडिएका ५ वटा क्रान्तिकारी मोडहरू निकै महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्:

१. धर्म र सामूहिक शक्ति: इतिहासकै सबैभन्दा सफल 'काल्पनिक कथाहरू'

मानिस र पृथ्वीका अन्य जीवजन्तु बीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता के हो? त्यो हो— "काल्पनिक कुराहरूमा विश्वास गर्ने र सामूहिक रूपमा सहकार्य गर्ने अनौठो क्षमता।" मानव समाजलाई व्यवस्थित बनाउन इतिहासकाल देखि नै विभिन्न कथाहरू बुनिँदै आए।

• मुख्य तर्क: जब लाखौँ मानिसहरू एउटै विचार, आदर्श वा 'सर्वशक्तिमान शक्ति' को कथामा विश्वास गर्छन्, तब उनीहरू एकजुट भएर ठूला-ठूला साम्राज्य खडा गर्न सक्छन्।

• भ्रम र यथार्थ: पैसा, राष्ट्रिय सीमा, कानुन र संगठित धर्महरू अन्ततः मानिसले नै बनाएका बलिया कथाहरू हुन्।

• सङ्कट: समस्या त्यतिबेला आउँछ, जब मानिसले यी कथाहरू आफैँले बनाएको हो भन्ने बिर्सिन्छ र तिनै काल्पनिक धारणाहरूका लागि एकापसमा लड्न र मर्न तयार हुन्छ।

२. डिजिटल प्रदूषण: जब एल्गोरिदमले सार्वजनिक बहसलाई 'घृणा' तर्फ मोडिदिए ।

हामी सोच्छौँ कि सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधिले संसारलाई जोडेको छ, तर यसको भित्री पाटो निकै कुरुप छ। आज हाम्रो सार्वजनिक बहस, संवाद र सोच्ने तरिकाको व्यवस्थापन मानिसको हातबाट फुत्किएर 'एल्गोरिदम' को नियन्त्रणमा पुगिसकेको छ।

• खेल कसरी हुन्छ?: सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूलाई प्रयोगकर्तालाई २४ सै घण्टा स्क्रिनमा अल्झाइराख्ने (Engagement) जिम्मेवारी दिइयो।

• एल्गोरिदमको रोजाइ: मनोवैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले के देखाउँछन् भने मानिस शान्त र सकारात्मक कुरामा भन्दा रिस, डर, उत्तेजना र घृणा फैलाउने कुरामा बढी आकर्षित हुन्छ र प्रतिक्रिया दिन्छ।

• परिणाम: प्रविधिले जानाजानी उत्तेजक सामग्रीलाई बढी प्रवर्द्धन गर्‍यो, जसले गर्दा आज लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष मानिने 'नागरिक संवाद' (Public Conversation) कुरुप र ध्रुवीकृत बन्न पुगेको छ।

३. एआई (AI) को नयाँ रूप: प्रविधि जब 'धार्मिक र आध्यात्मिक गुरु' बन्छ

परम्परागत रूपमा धर्म र अध्यात्म सधैँ पुस्तक, पवित्र ग्रन्थ र मानवीय व्याख्यामा आधारित रहँदै आएका छन्। तर अब इतिहासमै पहिलोपटक मानिसभन्दा बढी र छिटो धार्मिक ग्रन्थहरू बुझ्ने र विश्लेषण गर्ने क्षमता आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) सँग हुँदैछ।

• नयाँ गुरुको जन्म: एआई अब छिट्टै समाजको नयाँ आध्यात्मिक व्याख्याकर्ता बन्न सक्छ। यसले संसारका सबै धार्मिक ग्रन्थहरू सेकेन्डभरमा पढ्न, तिनको तुलना गर्न र मानिसको भावनालाई प्रभाव पार्ने गरी नयाँ उपदेशहरू तयार पार्न सक्छ।

• भविष्यको चेतावनी: यदि एआईले मानिसको आत्मिक र धार्मिक चेतनालाई नियन्त्रण गर्न थाल्यो भने, मानव इतिहासमै पहिलोपटक कुनै 'मानव-इतर' (Non-human) बुद्धि ले हाम्रो संस्कृति, आस्था र विश्वासको नेतृत्व गर्नेछ।

४. भू-राजनीतिक सङ्कट: आपसी विश्वास र 'ग्लोबल अर्डर' को पतन

दोस्रो विश्वयुद्धपछिका दशकहरूमा संसारले एउटा ठूलो फड्को मारेको थियो— इतिहासमै पहिलोपटक सरकारहरूले सैन्य र युद्धको बजेटभन्दा स्वास्थ्य, शिक्षा र कल्याणकारी योजनामा बढी खर्च गर्न थालेका थिए। यो मानव सभ्यताकै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक उपलब्धि थियो। तर आज त्यो व्यवस्थालाई योजनाबद्ध रूपमा भत्काइँदैछ।

• विश्वासको सङ्कट: राष्ट्रहरू बीचको पुस्तौँ पुरानो सम्बन्ध र आपसी विश्वासलाई आज भन्सार शुल्क (Tariffs) र क्षणिक व्यापारिक दाउपेचका लागि दाउमा लगाइँदैछ।

• रियल इस्टेटको खेल: हरितल्याण्ड (Greenland) जस्ता रणनीतिक र पर्यावरणीय रूपमा संवेदनशील भूभागहरूलाई महँगो 'रियल इस्टेट' को खेल जस्तै गरी हेरिनुले विश्व शक्तिहरू दीर्घकालीन विश्व शान्तिभन्दा अल्पकालीन फाइदा र शक्ति प्रदर्शनमा लागेको पुष्टि हुन्छ।

५. मानव श्रम बिनाको पुँजीवाद (Capitalism): एक गम्भीर प्रश्न

प्रविधिको तीव्र विकासले एउटा यस्तो गम्भीर आर्थिक प्रश्न खडा गरिदिएको छ, जसको उत्तर कसैसँग छैन,यदि एआई र रोबोटिक्सले शतप्रतिशत मानिसको ठाउँ लियो भने के पुँजीवादी आर्थिक व्यवस्था टिक्न सक्ला?

• ठूलो विरोधाभास: पुँजीवाद चल्नका लागि उद्योगले सामान उत्पादन गरेर मात्र पुग्दैन, उत्पादित वस्तु किनिदिने 'उपभोक्ता' पनि चाहिन्छ।

• बजारको सङ्कट: यदि एआईका कारण मानिसहरू व्यापक रूपमा बेरोजगार भए र उनीहरूसँग आम्दानीको स्रोत रहेन भने बजारका सामान कसले किन्छ?

• निष्कर्ष: एआईले उत्पादन त तीव्र गतिमा गर्ला, तर उसले मानिसले जस्तो गाडी चढ्दैन, कपडा किन्दैन वा कफी पिउँदैन। त्यसैले मानवीय प्रयास र उपभोक्ता बिनाको पुँजीवाद एउटा ठूलो प्रणालीगत सङ्कटमा फस्ने निश्चित छ।

निष्कर्ष: शक्ति र भ्रमको बीचमा 'सत्य' को खोजी

समग्रमा, ब्रह्माण्डमा मानिसको कुनै पूर्वनिर्धारित वा रेडिमेड उद्देश्य छैन, तर यो संसारमा व्याप्त दुःख र पीडा भने पूर्ण रूपमा वास्तविक छन्। शक्ति आर्जन गर्न र मानिसहरूलाई नियन्त्रणमा राख्न संसारमा सधैँ अनेकौँ भ्रम र कथाहरूको खेती भइरहन्छ, जहाँ अक्सर 'सत्य' को कुनै महत्त्व हुँदैन।

आजको मुख्य चुनौती: प्रविधिको यो आक्रामक युगमा आफ्नो मस्तिष्क, चेतना र सोच्ने क्षमतालाई एउटा सानो डिजिटल एल्गोरिदमको नियन्त्रणमा जान नदिनु नै आजको मानव जातिको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हो। शक्तिको अन्धो दौड वा डिजिटल भ्रमहरूको पछि लाग्नु भन्दा 'सत्य' लाई चिन्नु र संसारको दुःखलाई कम गर्ने प्रयास गर्नु नै हाम्रो वास्तविक विवेक हो।

तपाईँलाई यस लेखमा उठाइएका प्रविधि र समाजका मुद्दाहरूमध्ये कुन विषयले सबैभन्दा बढी मनन गर्न बाध्य बनायो? तल कमेंट बक्समा आफ्ना विचारहरू साट्नुहोला र यो लेख उपयोगी लागेमा आफ्नो फेसबुक वा एक्स (Twitter) मा सेयर गर्न नबिर्सिनुहोला!